Co przywieźć z wakacji w Meksyku?
Meksyk to od lat jeden z najchętniej wybieranych kierunków na dalekie podróże wśród turystów z naszego kraju. Nie jest to jednak przypadek, ponieważ krajobraz, historia, kultura oraz życzliwość jego mieszkańców potrafią oczarować nawet tych podróżników, którzy zwiedzili już pół świata. Nic więc dziwnego, że każdego roku odwiedzają go miliony urlopowiczów z całego globu, tym bardziej że jest to kierunek tak zróżnicowany, że umożliwia spędzenie wakacji na wiele różnych sposobów. Z jednej strony można w nim bowiem całymi dniami wylegiwać się na białym piasku, sączyć zimne drinki i napawać się widokiem turkusowego morza, z drugiej zaś po przybyciu na miejsce można oddać się różnego rodzaju aktywnościom, poczynając od pływania czystych cenotach, przez rejsy w poszukiwaniu delfinów i wyprawy do dżungli, aż po zwiedzanie monumentalnych piramid oraz kolonialnych miasteczek, które rozsiane są po jego terenie. To wszystko za sprawą pięknych plaż, klimatycznych zatoczek, lazurowych mórz, majestatycznych wulkanów, egzotycznej kultury, pysznej kuchni oraz niezwykle bogatej historii, która pozostawiła po sobie spuściznę Olmeków, Majów, Azteków oraz hiszpańskich kolonizatorów. Tak duża różnorodność sprawia, że Meksyk jeszcze długo pozostanie na szczycie najpopularniejszych destynacji, szczególnie biorąc pod uwagę, że jest tak duży, że nawet kilka wizyt w nim nie wystarczy, aby w pełni odkryć jego urok. Jeżeli więc i Wy wybraliście kierunek ten na kolejną podróż, warto wcześniej zaplanować, co kupić na miejscu, aby po powrocie obdarować najbliższych lub udekorować dom w celu pozostawienia tych pięknych wspomnień na dłużej. I tutaj przychodzimy z pomocą! Sprawdźcie nasze podpowiedzi, które pamiątki kupić podczas spędzania wczasów w Meksyku! Zapraszamy do lektury!
Spis treści:
1. Jakie pamiątki warto przywieźć z Meksyku?
2. Lista najciekawszych pamiątek z Meksyku
• Tequila z Meksyku
• Mezcal z Meksyku
• Sombrero z Meksyku
• Kolorowe czaszki z Meksyku
• Ceramika Talavera z Meksyku
• Figurki Alebrijes z Meksyku
• Srebro z Meksyku
• Tkaniny z Meksyku
• Obsydian z Meksyku
• Majańskie maski z Meksyku
• Czarna ceramika z Meksyku
• Kalendarz Majów z Meksyku
• Kawa z Meksyku
• Sos mole z Meksyku
• Czekolada z Meksyku
• Przyprawy z Meksyku
• Pamiątki z Fridą Kahlo
3. Gdzie można kupić pamiątki w Meksyku?
4. Jakich pamiątek nie można wywozić z Meksyku?
Jakie pamiątki warto przywieźć z Meksyku?
Meksyk jest tak dużym i różnorodnym krajem, że na miejscu odnajdą się zarówno turyści uwielbiający spędzać czas na różnego rodzaju aktywnościach, jak i ci preferujący błogi wypoczynek z dala od zgiełku. Z jednej strony czeka w nim bowiem wybrzeże pełne tętniących życiem kurortów, takich jak Cancún, Playa del Carmen, Tulum, Puerto Vallarta czy Los Cabos, w których od rana do wieczora na wczasowiczów czeka mnóstwo przeróżnych atrakcji, z drugiej zaś przez jego terytorium ciągną się potężne pasma górskie Sierra Madre poprzecinane malowniczymi dolinami, w których skrywają się ciche, tradycyjne wioski, w sam raz aby pośród zieleni odetchnąć od codziennych obowiązków, relaksując się, wypoczywając i delektując spokojem. To wszystko już sprawia, że destynacja ta potrafi oczarować, a do tego trzeba dodać jeszcze między innymi mnóstwo pięknych plaż, tajemnicze cenoty, rozległą dżunglę, zapierające dech w piersiach punkty widokowe, barwne kolonialne miasteczka oraz monumentalne zabytki, które razem tworzą doskonały kierunek na wymarzone wakacje. Nic więc dziwnego, że Meksyk jest tak popularny wśród turystów z naszego regionu, tym bardziej że na miejscu poza pięknymi widokami i mnóstwem atrakcji czeka jeszcze szeroko rozwinięta infrastruktura turystyczna, która umożliwia w pełni komfortowy wypoczynek oraz zapewnia wszelkie niezbędne udogodnienia. Aby skorzystać z tych dobrodziejstw, warto więc zaplanować podróż do niego, szczególnie że pogoda w tym kraju dopisuje praktycznie przez cały rok! A po zorganizowaniu wczasów pozostaje jedynie ułożenie listy pamiątek do kupienia, aby móc zachować wszystkie wspomnienia z przebytego urlopu na dłużej! Co więc warto podczas nich kupić? Jakie dokładniej pamiątki przywieźć z Meksyku? Już podpowiadamy!
Lista najciekawszych pamiątek z Meksyku
1. Tequila z Meksyku
Listę najciekawszych pamiątek z Meksyku należy zacząć od trunku, z którego kraj ten słynie na całym świecie, mianowicie od tequili! Jest to bowiem jeden z jego symboli, którego zakup jest wręcz obowiązkowym punktem każdego pobytu w tym kraju. Nie każdy zdaje sobie jednak sprawę, że tequilę można produkować tylko w ściśle określonych regionach Meksyku. To ze względu na to, że jej nazwa jest prawnie chroniona, podobnie jak nazwa szampana we Francji. I co ciekawe, była to pierwsza meksykańska nazwa objęta taką ochroną, którą ustanowiono 9 grudnia 1974 roku. Obecnie obejmuje ona 181 gmin w pięciu stanach, w tym cały stan Jalisco oraz wybrane gminy w stanach Michoacán, Tamaulipas, Nayarit i Guanajuato. Sercem tej tradycji jest miasteczko Tequila położone niedaleko Guadalajary, od którego trunek wziął swoją nazwę, a okoliczne pola pokryte niebieskozielonymi agawami należą do najbardziej charakterystycznych krajobrazów kraju. I tutaj trzeba wiedzieć, że prawdziwa tequila wytwarzana jest wyłącznie z jednego gatunku rośliny, mianowicie z agawy niebieskiej Weber, której serca, zwane piñas, piecze się, a następnie miażdży, fermentuje i destyluje. Do tego trzeba dodać, że trunek ten dzieli się na dwie kategorie, czyli tequilę w 100% z agawy oraz tequilę mieszaną, w której udział cukrów z agawy musi wynosić minimum 51%, a także na pięć klas w zależności od leżakowania. Mowa tutaj o tequili blanco, czyli niedojrzewającej, joven, a więc mieszance tequili białej z dojrzewającą, reposado, która leżakuje w dębowych beczkach od 2 do 12 miesięcy, añejo, dojrzewającej co najmniej rok, oraz extra añejo, która leżakuje minimum 3 lata, dzięki czemu nabiera bursztynowej barwy oraz nut wanilii, karmelu i suszonych owoców. To wszystko powoduje, że tequila będzie idealną pamiątką z wakacji w tym malowniczym kraju, w związku z czym podczas pobytu w nim warto zaopatrzyć się w kilka butelek tego trunku, najlepiej z napisem „100% de agave” oraz numerem NOM na etykiecie, który świadczy o tym, że pochodzi od certyfikowanego producenta. Później można je wykorzystać zarówno w formie gustownego prezentu dla najbliższych, jak i w formie smakowitej pamiątki z niezapomnianego urlopu.

2. Mezcal z Meksyku
Skoro na liście najciekawszych pamiątek z Meksyku znalazła się tequila, to oczywiście nie może na niej zabraknąć również mezcalu, czyli jej starszego, a przy tym bardziej wyrazistego krewnego! Wiele osób nie zdaje sobie bowiem sprawy, że technicznie rzecz biorąc tequila jest odmianą mezcalu, ponieważ mianem tym określa się wszystkie destylaty z agawy, natomiast w przeciwieństwie do niej mezcal może powstawać z wielu różnych gatunków tej rośliny. Najpopularniejszym z nich jest espadín, czyli agawa uprawiana, która zawiera dużo cukru i dojrzewa stosunkowo szybko, ale równie cenione są mezcale z dzikich odmian, takich jak tobalá czy tepeztate, które rosną nawet kilkanaście lat, przez co są znacznie droższe i trudniej dostępne. Trunek ten również posiada denominację pochodzenia, która została ustanowiona 28 listopada 1994 roku i początkowo obejmowała pięć stanów, natomiast z biegiem lat rozszerzono ją na kilkanaście regionów. Mimo to, niekwestionowaną kolebką mezcalu pozostaje stan Oaxaca, z którego pochodzi około 80% całej produkcji tego destylatu. Sekret jego wyjątkowego smaku tkwi jednak w tradycyjnej metodzie wytwarzania, ponieważ serca agawy piecze się tu w stożkowych piecach wykopanych w ziemi i opalanych drewnem, co nadaje mezcalowi charakterystyczny, dymny aromat, a następnie miażdży się je za pomocą tahony, czyli wielkiego kamiennego koła ciągniętego przez konia lub osła. I tutaj ciekawostką jest słynny robak w butelce, który wbrew powszechnej opinii nie jest wielowiekową tradycją, lecz pomysłem marketingowym, który w połowie XX wieku wprowadził Jacobo Lozano Páez. Na miejscu mezcal pije się małymi łykami, w towarzystwie plasterków pomarańczy oraz sal de gusano, czyli soli z mielonych larw, chili i soli, którą również warto przywieźć ze sobą do domu. Podczas pobytu w Meksyku warto więc wybrać się do jednej z miejscowych destylarni, zwanych palenque, przykładowo w okolicach miasteczka Santiago Matatlán w stanie Oaxaca, aby zaopatrzyć się w kilka butelek tego wyjątkowego trunku, które po powrocie z wakacji będą doskonałą pamiątką z tego malowniczego kraju.

3. Sombrero z Meksyku
Trudno wyobrazić sobie listę pamiątek z Meksyku bez sombrero, czyli słynnego kapelusza z szerokim rondem, który od pokoleń jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli tego kraju! Jego nazwa pochodzi od hiszpańskiego słowa „sombra”, czyli cień, co doskonale oddaje jego pierwotne przeznaczenie, ponieważ szerokie rondo chroniło właściciela przed palącym słońcem, wiatrem i kurzem podczas pracy w polu. I choć w języku hiszpańskim mianem tym określa się każdy kapelusz, to na miejscu ten najbardziej charakterystyczny model nosi nazwę sombrero de charro, co nawiązuje do charros, czyli tradycyjnych meksykańskich jeźdźców i pasterzy bydła. To właśnie ich strój z czasem stał się elementem tożsamości narodowej, szczególnie że na początku XX wieku przyjęli go muzycy mariachi, dzięki którym kapelusz ten zyskał rozgłos na całym świecie. Do tego trzeba dodać, że sombrero jest nieodłącznym elementem jarabe tapatío, czyli tańca uznawanego za narodowy taniec Meksyku, podczas którego tancerz kładzie kapelusz na ziemi, a partnerka tańczy wokół jego ronda. I tutaj warto wiedzieć, że sombrero występuje w wielu różnych wariantach, poczynając od lekkich kapeluszy z plecionej palmy, które sprawdzają się podczas codziennej pracy w upale, przez modele ze słomy, aż po eleganckie kapelusze z filcu, które ozdabia się bogatymi haftami, srebrnymi ozdobami oraz złotymi nićmi, przez co mogą kosztować nawet kilka tysięcy peso. Biorąc jednak pod uwagę, że pełnowymiarowe sombrero może mieć rondo o średnicy przekraczającej metr, to przed zakupem warto pomyśleć o tym, jak przewieźć je do domu, dlatego wielu turystów decyduje się na mniejsze, dekoracyjne wersje, które z łatwością zmieszczą się w bagażu. Podczas pobytu w Meksyku warto więc wybrać się na jeden z miejscowych targów, aby kupić ten wyjątkowy kapelusz, który po powrocie do kraju będzie świetną dekoracją domu lub zabawnym prezentem dla najbliższych!

4. Kolorowe czaszki z Meksyku
Kolejną pamiątką, którą warto przywieźć z wakacji w Meksyku, są kolorowe czaszki, czyli calaveras, które są nieodłącznym elementem Día de Muertos, a więc Dnia Zmarłych! To jedno z najważniejszych świąt w tym kraju, które obchodzone jest na przełomie października i listopada, a jego wyjątkowość docenił nawet UNESCO, które w 2008 roku wpisało je na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości. W przeciwieństwie do naszego Dnia Wszystkich Świętych, w Meksyku nie jest to jednak dzień zadumy, tylko radosna fiesta, podczas której wierzy się, że dusze zmarłych powracają na ziemię, aby odwiedzić swoich bliskich. To właśnie dlatego w domach przygotowuje się kolorowe ołtarze, zwane ofrendas, które dekoruje się kwiatami aksamitki, świecami, zdjęciami zmarłych, ich ulubionymi potrawami oraz słynnymi calaveras de azúcar, czyli czaszkami z cukru. Te słodkie ozdoby wytwarza się techniką alfeñique, która polega na odlewaniu masy cukrowej w formach, a następnie zdobi się je kolorowym lukrem, cekinami i złotką, a na czole często wypisuje się imię osoby, dla której są przeznaczone. I tutaj nie można zapomnieć o Catrinie, czyli eleganckim szkielecie kobiety w kapeluszu z piórami, który na początku XX wieku narysował grafik José Guadalupe Posada jako satyrę na meksykańską elitę, natomiast nazwę i pełną sylwetkę nadał jej Diego Rivera w muralu „Sen o niedzielnym popołudniu w parku Alameda Central” z 1947 roku. Biorąc jednak pod uwagę, że cukrowe czaszki są dość kruche, to w formie pamiątki znacznie lepiej sprawdzą się ich ceramiczne, drewniane lub gipsowe odpowiedniki, a także figurki Catriny, z których słynie między innymi miejscowość Capula w stanie Michoacán. Podczas pobytu w Meksyku warto więc wybrać się na jeden z lokalnych targów, taki jak Mercado 28, który jest jedną z największych atrakcji w Cancun, aby zaopatrzyć się w te barwne ozdoby, które po powrocie do domu będą wyjątkową dekoracją, przypominającą o tym niezwykłym kraju.

5. Ceramika Talavera z Meksyku
Mając na uwadze, że Meksyk słynie z niezwykle uzdolnionych rzemieślników, nie będzie zaskoczeniem, że następną pamiątką, którą warto kupić podczas spędzania tu wakacji, jest słynna ceramika Talavera! Jej nazwa pochodzi od hiszpańskiego miasta Talavera de la Reina, ponieważ to właśnie z tamtych okolic w XVI wieku przybyli do Nowej Hiszpanii garncarze, którzy osiedlili się w rejonie Puebli i zaczęli łączyć hiszpańskie, włoskie i rdzenne techniki zdobnicze. W ten sposób powstała Talavera Poblana, która dziś jest jednym z najbardziej cenionych wyrobów rzemieślniczych w całym kraju, tym bardziej że od 1995 roku jest chroniona denominacją pochodzenia. Obejmuje ona wyłącznie ceramikę wytwarzaną tradycyjnymi metodami w okręgach Puebla, Cholula, Atlixco i Tecali de Herrera w stanie Puebla oraz w gminie San Pablo del Monte w stanie Tlaxcala. Do tego trzeba dodać, że 11 grudnia 2019 roku proces jej wytwarzania został wpisany przez UNESCO na Listę Reprezentatywną Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego Ludzkości, wspólnie z ceramiką z hiszpańskich miast Talavera de la Reina i El Puente del Arzobispo. I tutaj sekret jej wyjątkowości tkwi w niezwykle pracochłonnym procesie, ponieważ wciąż wytwarza się ją z mieszanki dwóch rodzajów gliny, białej i czarnej, którą formuje się ręcznie lub na kole garncarskim, a następnie wypala, pokrywa białym szkliwem i ręcznie maluje, przede wszystkim kobaltowym błękitem, a także żółcią, zielenią, pomarańczem i czernią. W ten sposób powstają talerze, misy, wazony, dzbanki, kubki oraz słynne kafle, którymi w Puebli ozdobiono fasady wielu kościołów i kamienic. Trzeba jednak pamiętać, że na rynku dostępnych jest mnóstwo tańszych imitacji, dlatego przed zakupem warto sprawdzić, czy na spodzie wyrobu znajduje się logo warsztatu, inicjały artysty oraz hologram z oznaczeniem denominacji pochodzenia. Najlepiej więc wybrać się po nią do jednego z certyfikowanych warsztatów w Puebli, takich jak Uriarte Talavera, który należy do najstarszych w mieście, szczególnie że w wielu z nich można obserwować proces tworzenia ceramiki, co jeszcze zwiększa ich atrakcyjność!

6. Figurki Alebrijes z Meksyku
Jednymi z przedmiotów, które od razu rzucają się w oczy podczas przemierzania meksykańskich targów, są alebrijes, czyli niezwykle kolorowe figurki fantastycznych stworzeń, które zachwycają bogactwem barw i wzorów! Co ciekawe, w przeciwieństwie do wielu innych pamiątek ich historia jest stosunkowo krótka i dobrze udokumentowana, ponieważ sięga zaledwie 1936 roku. To właśnie wtedy Pedro Linares López, czyli artysta z Meksyku, który zajmował się wyrobami z papier-mâché, zachorował na wysoką gorączkę i zapadł w głęboki sen. Według legendy śnił wówczas o niezwykłym lesie zamieszkanym przez dziwne stworzenia, takie jak osioł ze skrzydłami czy kogut z rogami byka, które wykrzykiwały jedno słowo, mianowicie „alebrijes”. Po wyzdrowieniu Linares postanowił odtworzyć je z papieru i kleju, a jego dzieła szybko zyskały uznanie, w tym między innymi Diego Rivery i Fridy Kahlo. I tutaj z czasem pomysł ten dotarł do stanu Oaxaca, gdzie Manuel Jiménez z miejscowości San Antonio Arrazola zaczął rzeźbić podobne stworzenia w drewnie kopalowym, czyli lekkim i miękkim drewnie miejscowego drzewa, które łatwo się obrabia. Dzięki temu powstały słynne drewniane alebrijes, z których dziś słyną przede wszystkim trzy wioski, mianowicie San Antonio Arrazola, La Unión Tejalapan oraz San Martín Tilcajete, w której z tego rzemiosła utrzymuje się zdecydowana większość mieszkańców. Każda figurka jest najpierw ręcznie rzeźbiona maczetą i nożami, następnie suszona, a na koniec pokrywana misternymi, wielobarwnymi wzorami, które często wymagają wielu godzin precyzyjnej pracy. W ten sposób powstają jedyne w swoim rodzaju dzieła sztuki, przedstawiające jaguary, smoki, ryby, ptaki czy hybrydy kilku zwierząt, z których żadne nie jest identyczne. Podczas pobytu w Meksyku warto więc wybrać się do jednego z warsztatów w okolicach miasta Oaxaca, aby kupić alebrijes prosto od ich twórców, które po powrocie do domu będą wspaniałą dekoracją oraz pamiątką z tego niezwykłego kraju!

7. Srebro z Meksyku
Nie każdy zdaje sobie sprawę, ale Meksyk jest największym producentem srebra na całym świecie, który odpowiada za około jedną piątą jego globalnego wydobycia! To właśnie dlatego następną pamiątką, którą warto przywieźć z wakacji w tym malowniczym kraju, jest wykonana z niego biżuteria! I tutaj na szczególną uwagę zasługuje ta z Taxco, czyli z urokliwego, kolonialnego miasteczka w stanie Guerrero, które wznosi się na zboczach gór i słynie z białych domów oraz krętych, brukowanych uliczek. To właśnie tu już w czasach kolonialnych wydobywano srebro, które przyniosło ogromny majątek między innymi José de la Bordzie, fundatorowi słynnego barokowego kościoła Santa Prisca. Prawdziwy rozkwit miejscowego jubilerstwa nastąpił jednak dopiero w XX wieku za sprawą Williama Spratlinga, czyli amerykańskiego architekta, który w 1931 roku założył w Taxco warsztat jubilerski Las Delicias i zaczął szkolić lokalnych rzemieślników. Jego projekty, inspirowane sztuką prekolumbijską, szybko zyskały światową sławę, przez co dziś nazywany jest ojcem meksykańskiego srebra, a Taxco stało się jednym z najważniejszych ośrodków jubilerskich w kraju. Do tego trzeba dodać, że co roku pod koniec listopada odbywają się tu Narodowe Targi Srebra, czyli Feria Nacional de la Plata, które przyciągają jubilerów z całego kraju. W miasteczku działają setki pracowni i sklepów, w których można kupić naszyjniki, bransoletki, pierścionki, kolczyki, a także sztućce, tace czy ozdoby do domu, często zdobione turkusem, onyksem, ametystem lub opalem. To wszystko sprawia, że biżuteria z Taxco będzie wyjątkową pamiątką z wczasów w Meksyku, którą po powrocie można wręczyć bliskiej osobie lub zachować dla siebie! Trzeba jednak przy tym pamiętać, że na rynku dostępne są również tańsze imitacje z alpaki, czyli stopu miedzi, cynku i niklu, który jedynie przypomina srebro, dlatego przed zakupem warto sprawdzić, czy na wyrobie znajduje się próba „925”, napis „México” oraz oznaczenie warsztatu.

8. Tkaniny z Meksyku
Poza ceramiką i srebrem bardzo ciekawymi wyrobami, na które warto zwrócić uwagę podczas wizyty w Meksyku, są tkaniny z Chiapas, czyli najbardziej wysuniętego na południe stanu tego kraju! Region ten, a w szczególności górzyste Altos de Chiapas, zamieszkują bowiem potomkowie Majów, w tym przede wszystkim ludy Tsotsil i Tseltal, które od stuleci kultywują tradycję tkactwa przekazywaną z pokolenia na pokolenie. Większość takich tekstyliów wciąż powstaje na telar de cintura, czyli krośnie biodrowym, które jedną stroną przywiązuje się do drzewa lub słupa, a drugą do pasa tkaczki, która napina osnowę ciężarem własnego ciała. Taka praca jest niezwykle czasochłonna, dlatego wykonanie jednego huipilu, czyli tradycyjnej, prostokątnej bluzki, może zająć nawet kilka tygodni lub miesięcy. Co ważne, wzory, kolory i sposób noszenia stroju różnią się w zależności od wioski, dzięki czemu znawcy po samym ubiorze potrafią rozpoznać, skąd pochodzi dana osoba. I tutaj na szczególną uwagę zasługuje Zinacantán, czyli wioska położona około 11 kilometrów od San Cristóbal de las Casas, której mieszkańcy słyną z ubrań bogato zdobionych kolorowymi, kwiatowymi haftami, co wynika z faktu, że uprawa kwiatów jest tu jednym z głównych źródeł utrzymania. Zupełnie inny charakter mają natomiast wyroby z San Juan Chamula, gdzie tradycyjnie tka się grube, wełniane okrycia w czarnym lub białym kolorze. Do tego trzeba dodać, że na miejscu można kupić nie tylko tradycyjne stroje, ale także obrusy, szale, narzuty, poduszki, torby oraz paski, które z powodzeniem sprawdzą się również w europejskich wnętrzach. Podczas pobytu w Meksyku warto więc wybrać się do San Cristóbal de las Casas, aby odwiedzić targ rzemieślniczy, który rozciąga się wokół kościoła Santo Domingo, oraz Muzeum Tekstyliów Świata Majów, a następnie zaopatrzyć się w te piękne rękodzieła, które łączą w sobie funkcjonalność i wartość artystyczną.

9. Obsydian z Meksyku
Bardzo ciekawą pamiątką z Meksyku jest też obsydian, czyli naturalne szkło wulkaniczne, które powstaje w wyniku gwałtownego stygnięcia lawy, przez co ma szklistą strukturę, głęboką barwę oraz niezwykle ostre krawędzie po rozłupaniu! Dla dawnych ludów Mezoameryki był to jeden z najcenniejszych surowców, z którego wytwarzano noże, groty strzał, ostrza oraz lustra, a także ozdoby i figurki rytualne. Aztekowie osadzali obsydianowe ostrza w macuahuitl, czyli drewnianych mieczach, natomiast jeden z ich najważniejszych bogów, Tezcatlipoca, nosił imię oznaczające w języku nahuatl „dymiące lustro”, co nawiązywało właśnie do polerowanego obsydianu. I tutaj ogromną rolę odegrało Teotihuacan, czyli starożytne miasto położone około 50 kilometrów od stolicy kraju, słynące z monumentalnych Piramid Słońca i Księżyca, które w szczytowym okresie zamieszkiwało nawet 200 tysięcy osób. Jego potęga opierała się bowiem w dużej mierze na kontroli handlu obsydianem, który wydobywano w pobliskich złożach Otumba oraz Sierra de las Navajas, słynącej z rzadkiego, zielono-złotego odcienia tego kamienia, który docierał nawet do odległych miast Majów. Dziś tradycja obróbki obsydianu wciąż jest żywa w okolicznych miejscowościach, takich jak San Martín de las Pirámides czy San Juan Teotihuacán, gdzie działają warsztaty, w których można zobaczyć, jak rzemieślnicy szlifują ten kamień. Do tego trzeba dodać, że na miejscu można kupić wiele różnych odmian obsydianu, poczynając od klasycznego czarnego, przez szary i zielony, aż po obsydian złoty czy tęczowy, które mienią się kolorami w zależności od kąta padania światła. Wykonuje się z nich między innymi figurki zwierząt, czaszki, maski, piramidy, kule, lusterka oraz biżuterię, dlatego każdy może znaleźć coś dopasowanego do własnych preferencji. To właśnie dlatego podczas zwiedzania Teotihuacan warto zarezerwować trochę czasu, aby zajrzeć do jednego z miejscowych warsztatów i kupić wyroby z tego niezwykłego kamienia, które po powrocie do domu będą wyjątkową pamiątką z wakacji!

10. Majańskie maski z Meksyku
Podróżując po półwyspie Jukatan, gdzie znajdują się słynne kurorty Riwiery Majów, nie sposób nie natknąć się na majańskie maski, czyli kolejną pamiątkę, która doskonale oddaje bogatą historię tego regionu! Majowie stworzyli bowiem jedną z najbardziej rozwiniętych cywilizacji prekolumbijskiej Ameryki, która pozostawiła po sobie imponujące miasta, takie jak Chichén Itzá, Palenque, Tulum, Uxmal czy Calakmul, a maski odgrywały w ich kulturze bardzo ważną rolę. Wykorzystywano je podczas obrzędów religijnych, tańców rytualnych oraz ceremonii pogrzebowych, ponieważ wierzono, że pozwalają nawiązać kontakt z bogami i przodkami. I tutaj najsłynniejszym przykładem jest maska pośmiertna K’inich Janaab’ Pakala, czyli wielkiego władcy Palenque, którą w 1952 roku odkrył archeolog Alberto Ruz Lhuillier w ukrytej krypcie wewnątrz Świątyni Inskrypcji. Maska ta składa się z około 200 fragmentów jadeitu, a jej oczy wykonano z muszli i obsydianu, przez co uznawana jest za jedno z największych arcydzieł sztuki Mezoameryki, które obecnie można podziwiać w Narodowym Muzeum Antropologii w mieście Meksyk. Nic więc dziwnego, że to właśnie jej repliki należą do najczęściej kupowanych pamiątek tego typu, choć na miejscu można znaleźć również maski przedstawiające bogów, takich jak Kukulkan, czyli Pierzasty Wąż, czy Chaac, czyli bóg deszczu. Co ważne, wykonuje się je z wielu różnych materiałów, poczynając od drewna i ceramiki, przez kamień i obsydian, aż po jadeit, dzięki czemu można znaleźć zarówno niedrogie egzemplarze, jak i bardziej luksusowe wersje wykonywane ręcznie przez lokalnych rzemieślników. Trzeba jednak pamiętać, że prawdziwy jadeit jest drogi, dlatego tańsze maski często wykonane są z innych zielonych kamieni lub żywicy. To wszystko powoduje, że majańska maska będzie kolejną doskonałą pamiątką z Meksyku, którą po powrocie do kraju można wykorzystać w formie dekoracji w domu lub wręczyć najbliższym w formie prezentu.

11. Czarna ceramika z Meksyku
Poza ceramiką Talavera na liście najciekawszych pamiątek z Meksyku nie może zabraknąć też barro negro, czyli czarnej ceramiki, która zachwyca swoją głęboką, niemal atramentową barwą oraz metalicznym połyskiem! Jej kolebką jest San Bartolo Coyotepec, czyli niewielka miejscowość położona około 10 kilometrów na południe od miasta Oaxaca, w której garncarstwo uprawia się nieprzerwanie od ponad dwóch tysięcy lat, czyli jeszcze od czasów Zapoteków z pobliskiego Monte Albán. Sekret jej niezwykłego koloru tkwi w miejscowej glinie oraz w tradycyjnym sposobie wypalania, ponieważ naczynia umieszcza się w piecach wykopanych w ziemi, a następnie ogranicza dopływ tlenu, co powoduje karbonizację gliny i nadaje jej czarną barwę. Przez setki lat wytwarzano tu głównie matowe, użytkowe naczynia, w tym przede wszystkim duże dzbany zwane cántaros, w których przechowywano wodę, a nawet mezcal, co niektóre destylarnie praktykują po dziś dzień. Wszystko zmieniło się jednak w połowie XX wieku za sprawą Doñi Rosy, czyli Rosy Real Mateo de Nieto, miejscowej garncarki, która opracowała technikę polerowania jeszcze niewypalonych naczyń kawałkiem kwarcu, dzięki czemu po wypaleniu nabierały one lśniącego połysku. Ten pomysł okazał się strzałem w dziesiątkę, ponieważ błyszcząca czarna ceramika szybko zachwyciła turystów, a technikę tę przejęła niemal cała miejscowość, w której z tego rzemiosła utrzymuje się dziś ponad 600 rodzin. Do tego trzeba dodać, że wyroby te często zdobi się ażurowymi wycięciami, dzięki czemu na miejscu można kupić nie tylko wazony, misy i dzbany, ale także lampy, świeczniki, dzwonki, figurki zwierząt czy czaszki. Biorąc jednak pod uwagę, że polerowana czarna ceramika jest dość delikatna, to traktuje się ją przede wszystkim jako dekorację. Mimo to, podczas pobytu w Meksyku warto wybrać się do San Bartolo Coyotepec, w tym do słynnej pracowni Alfarería Doña Rosa, w której wciąż można zobaczyć pokaz tworzenia naczyń, aby kupić te wyjątkowe rękodzieła prosto od ich twórców!

12. Kalendarz Majów z Meksyku
Bardzo ciekawą pamiątką z Meksyku jest też kalendarz Majów, czyli okrągła tarcza pokryta misternymi symbolami, którą na miejscu można kupić w formie płaskorzeźby z kamienia, drewna, metalu czy ceramiki! Majowie byli bowiem znakomitymi astronomami i matematykami, którzy stworzyli jeden z najbardziej złożonych systemów mierzenia czasu w historii ludzkości. Składał się on z kilku równoległych cykli, w tym przede wszystkim z Tzolk’in, czyli kalendarza rytualnego liczącego 260 dni, który powstawał z połączenia 13 liczb i 20 nazw dni, oraz Haab’, czyli kalendarza słonecznego liczącego 365 dni, podzielonego na 18 miesięcy po 20 dni oraz dodatkowy okres pięciu dni. Oba te cykle łączyły się w tak zwane Koło Kalendarzowe, które powtarzało się co 52 lata, natomiast do zapisywania wydarzeń na przestrzeni stuleci służyła Długa Rachuba. To właśnie zakończenie jednego z jej cykli 21 grudnia 2012 roku stało się podstawą słynnych przepowiedni o końcu świata, choć dla Majów oznaczało jedynie początek nowej ery. I tutaj trzeba wiedzieć, że wiele okrągłych tarcz sprzedawanych turystom jako „kalendarz Majów” to w rzeczywistości repliki Kamienia Słońca, czyli monumentalnego zabytku stworzonego przez Azteków. Ten bazaltowy monolit o średnicy około 3,6 metra i wadze około 24 ton odnaleziono 17 grudnia 1790 roku podczas prac na placu Zócalo w mieście Meksyk, a obecnie jest on najważniejszym eksponatem Narodowego Muzeum Antropologii. W jego centrum znajduje się twarz boga słońca Tonatiuha, a wokół niej symbole czterech poprzednich er oraz dni azteckiego kalendarza. Niezależnie od tego, którą wersję wybierzemy, będzie to jednak wyjątkowa pamiątka, która przypomina o niezwykłej wiedzy dawnych cywilizacji Mezoameryki. To właśnie dlatego podczas pobytu w Meksyku warto zaopatrzyć się w taki kalendarz, który po powrocie do domu doskonale sprawdzi się jako ozdoba ściany lub oryginalny prezent dla miłośnika historii!

13. Kawa z Meksyku
Nie każdy zdaje sobie sprawę, ale Meksyk jest jednym z najważniejszych producentów kawy na świecie! To właśnie dlatego następną pamiątką, którą warto przywieźć z wakacji w tym kraju, jest wytwarzana miejscowa kawa! Krzewy kawowca dotarły tu pod koniec XVIII wieku, a dziś uprawia się je w kilkunastu stanach, choć najważniejszymi regionami są Chiapas, który odpowiada za około 40% krajowych zbiorów, Veracruz, Puebla oraz Oaxaca. Zdecydowaną większość upraw stanowi arabika, która rośnie na górskich zboczach w cieniu wyższych drzew, co sprzyja powolnemu dojrzewaniu ziaren, a tym samym ich łagodnemu smakowi i aromatowi. Do tego trzeba dodać, że trzy meksykańskie kawy posiadają własne denominacje pochodzenia, mianowicie Café Veracruz, Café Chiapas oraz Café Pluma z Oaxaki, która uchodzi za jedną z najbardziej cenionych odmian w kraju. I tutaj kawa z Chiapas wyróżnia się zazwyczaj czekoladowo-orzechowym profilem i delikatną kwasowością, kawa z Veracruz, a zwłaszcza z okolic miasteczka Coatepec, słynie z pełnego smaku i intensywnego aromatu, natomiast Café Pluma oczarowuje owocowymi i kwiatowymi nutami. Na miejscu warto spróbować także café de olla, czyli tradycyjnej kawy gotowanej w glinianym garnku z dodatkiem cynamonu i piloncillo, czyli nierafinowanego cukru trzcinowego, który nadaje jej karmelowy posmak. Taki napój to świetny pomysł na rozgrzewający poranek, a wszystkie składniki potrzebne do jego przygotowania można z łatwością przywieźć do domu. To wszystko powoduje, że meksykańska kawa będzie wspaniałą pamiątką z wczasów w tym malowniczym kraju, dlatego podczas pobytu w nim warto wybrać się do jednej z lokalnych palarni lub na miejscowy targ, aby kupić kilka paczek ziaren, które po powrocie do domu każdego ranka przypomną te niezapomniane wakacje!

14. Sos mole z Meksyku
Kuchnia meksykańska słynie z intensywnych, wyrazistych smaków, dlatego na liście najciekawszych pamiątek z tego kraju nie może zabraknąć również sosu mole, który przez wielu uznawany jest za jedną z najważniejszych potraw w całym kraju! Jego nazwa pochodzi od słowa „mōlli”, które w języku nahuatl oznacza po prostu sos, natomiast o jego pochodzenie od lat spierają się dwa stany, mianowicie Puebla i Oaxaca. Według najpopularniejszej legendy najsłynniejszą odmianę, czyli mole poblano, w XVII wieku przyrządziły zakonnice z klasztoru Santa Rosa w Puebli, a konkretnie siostra Andrea de la Asunción, która chciała ugościć dostojnego gościa, więc połączyła wszystko, co miała w spiżarni. W ten sposób powstał gęsty, ciemny sos, który przygotowuje się średnio z około 20 składników, w tym z kilku rodzajów suszonych papryczek chili, takich jak ancho, mulato, pasilla i chipotle, a także z pomidorów, czosnku, cebuli, sezamu, migdałów, orzeszków ziemnych, rodzynek, cynamonu, goździków, anyżu oraz czekolady, która nadaje mu głębi i łagodzi ostrość. Z kolei Oaxaca nazywana jest „krainą siedmiu moli”, ponieważ wytwarza się tu siedem tradycyjnych odmian tego sosu, mianowicie negro, rojo, coloradito, amarillo, verde, chichilo oraz manchamanteles, z których każda ma inny kolor, smak i zastosowanie. Na miejscu mole podaje się najczęściej z kurczakiem lub indykiem i ryżem, a także w enchiladas i tamales, natomiast w domach serwuje się go przede wszystkim podczas świąt, wesel i uroczystości rodzinnych. I tutaj dobrą wiadomością jest to, że przygotowanie mole od podstaw zajmuje wiele godzin, ale na miejscu można kupić go w formie gotowej pasty w słoikach lub blokach, którą wystarczy rozpuścić w bulionie. Najlepiej więc wybrać się na jeden z targów w mieście Oaxaca, takich jak Mercado 20 de Noviembre czy Mercado Benito Juárez, aby kupić kilka rodzajów tej pasty, które po powrocie do domu pozwolą odtworzyć smak meksykańskiej kuchni we własnej kuchni.

15. Czekolada z Meksyku
Skoro jednym ze składników mole jest czekolada, to warto również wziąć pod lupę ten przysmak, który bez Meksyku prawdopodobnie nie byłby znany na świecie! Kakaowiec był bowiem uprawiany w Mezoameryce już tysiące lat temu, a dla Olmeków, Majów i Azteków jego ziarna były czymś znacznie więcej niż tylko pożywieniem. Wykorzystywano je podczas obrzędów religijnych, traktowano jako symbol bogactwa i władzy, a nawet używano jako waluty, za którą można było kupić żywność, ubrania czy usługi. Z mielonych ziaren przyrządzano gorzki napój, który Aztekowie nazywali xocolatl i doprawiali chili, wanilią oraz kwiatami, natomiast po przybyciu Hiszpanów zaczęto słodzić go cukrem, a następnie przywieziono go do Europy, gdzie szybko podbił serca arystokracji. I tutaj warto wiedzieć, że czekolada w Meksyku wciąż różni się od tej, którą znamy z naszych sklepów, ponieważ najpopularniejszą jej formą jest chocolate de mesa, czyli czekolada stołowa, przeznaczona głównie do przygotowywania gorącego napoju. Wytwarza się ją z grubo mielonego kakao, cukru, cynamonu, a często także migdałów, przez co ma charakterystyczną, lekko ziarnistą strukturę oraz korzenny aromat. Na miejscu rozpuszcza się ją w gorącej wodzie lub mleku, a następnie spienia za pomocą molinillo, czyli rzeźbionego, drewnianego mieszadła, które obraca się w dłoniach, co również jest świetnym pomysłem na pamiątkę. Do tego trzeba dodać, że stolicą tego przysmaku jest Oaxaca, gdzie wokół targu Mercado 20 de Noviembre działają rodzinne młyny, w których można zamówić czekoladę mieloną na miejscu według własnych proporcji kakao, cukru i dodatków. Na uwagę zasługuje także kakao ze stanu Tabasco, które również zostało objęte denominacją pochodzenia. Podczas pobytu w Meksyku warto więc zaopatrzyć się w kilka tabliczek tej wyjątkowej czekolady oraz molinillo, które po powrocie do domu pozwolą przygotować aromatyczny napój, przypominający te niezapomniane wakacje.

16. Przyprawy z Meksyku
Kuchnia meksykańska swój niepowtarzalny charakter zawdzięcza przede wszystkim niezwykle aromatycznym przyprawom, dlatego kolejną pamiątką, którą warto przywieźć z wczasów w tym malowniczym kraju, są właśnie miejscowe przyprawy! Miejscowe bazary wciąż oferują bowiem feerię barw i zapachów tych dodatków, których różnorodność jest niemal nieosiągalna w produktach dostępnych w naszych sklepach. I tutaj wśród nich należy wymienić przede wszystkim suszone papryczki chili, których w Meksyku jest kilkadziesiąt odmian, a każda ma inny smak, aromat i stopień ostrości. Mowa tutaj między innymi o ancho, czyli suszonej papryce poblano o słodkawym, lekko owocowym smaku, guajillo o łagodnym, nieco cierpkim aromacie, pasilla o głębokim, ziemistym posmaku, chipotle, czyli wędzonym jalapeño, które nadaje potrawom dymny charakter, a także o ostrym chile de árbol, którego odmiana z Yahualica posiada własną denominację pochodzenia. Wyjątkowym przypadkiem jest habanero z Półwyspu Jukatan, czyli jedna z najostrzejszych papryczek na świecie, która również jest chroniona denominacją pochodzenia i którą najlepiej kupić w formie suszonej, sproszkowanej lub w postaci ostrych sosów. Kolejną przyprawą wartą uwagi jest achiote, czyli czerwona pasta z nasion arnoty, która jest podstawą cochinita pibil, czyli słynnej jukatańskiej wieprzowiny marynowanej w soku z gorzkich pomarańczy. Do tego trzeba dodać jeszcze wanilię z Papantli w stanie Veracruz, która uchodzi za jedną z najlepszych na świecie, ponieważ wciąż uprawia się ją z wykorzystaniem tradycyjnych metod ludu Totonaków, którzy jako pierwsi nauczyli się ją wykorzystywać. Na liście nie może zabraknąć także meksykańskiego oregano, które ma znacznie intensywniejszy smak od europejskiego, oraz Tajín, czyli popularnej mieszanki chili, soli i suszonej limonki, którą Meksykanie posypują między innymi owoce czy kukurydzę. Trzeba jednak pamiętać, aby kupować przyprawy w formie suszonej i zapakowanej, ponieważ przywóz świeżych papryczek oraz roślin spoza Unii Europejskiej jest objęty ograniczeniami. Podczas spędzania wakacji w Meksyku warto więc kupić ich na tyle dużo, aby po powrocie do domu starczyło i dla bliskich, i do własnej kuchni!

17. Pamiątki z Fridą Kahlo
Oczywiście na liście najciekawszych pamiątek z Meksyku nie może zabraknąć też przedmiotów z wizerunkiem Fridy Kahlo, czyli najsłynniejszej meksykańskiej malarki, która stała się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli tego kraju! Artystka ta urodziła się w 1907 roku w Coyoacán, a więc jednej z najbardziej klimatycznych dzielnic miasta Meksyk. Jej życie było naznaczone cierpieniem, ponieważ w dzieciństwie najpierw przeszła chorobę Heinego-Medina, a później jako nastolatka uległa poważnemu wypadkowi, którego skutki odczuwała do końca życia. To właśnie podczas długiej rekonwalescencji zaczęła malować przede wszystkim autoportrety, które stanowią znaczną część jej dorobku i w których z niezwykłą szczerością przedstawiała swój ból, emocje oraz miłość do meksykańskiej kultury. Do tego trzeba dodać jej burzliwe małżeństwo z muralistą Diego Riverą oraz charakterystyczny wizerunek, na który składały się złączone brwi, kwiaty wplecione we włosy oraz barwne stroje inspirowane ubiorem kobiet z regionu Tehuantepec. Nic więc dziwnego, że jej twarz można dziś spotkać w Meksyku na każdym kroku, poczynając od kubków, magnesów i pocztówek, przez torby, poduszki, koszulki i notesy, aż po kolczyki, broszki, lalki czy reprodukcje jej najsłynniejszych obrazów. Wszystkie z nich będą świetną pamiątką z wakacji w tym malowniczym kraju. Oczywiście najlepszym miejscem, w którym można zaopatrzyć się w nie zaopatrzyć, jest Casa Azul, czyli Niebieski Dom w Coyoacán, w którym artystka się urodziła, mieszkała i zmarła. Od 1958 roku działa w nim Muzeum Fridy Kahlo, w którym można zobaczyć między innymi jej pracownię, przedmioty osobiste, suknie oraz kolekcję sztuki ludowej, a także kupić wiele oryginalnych upominków. Trzeba jednak pamiętać, że muzeum to należy do jednej z największych atrakcji w mieście Meksyk, dlatego bilety warto kupić z wyprzedzeniem przez internet, aby po przybyciu na miejsce nie czekać kilku godzin w kolejce.

Gdzie można kupić pamiątki w Meksyku?
Biorąc pod uwagę, że Meksyk słynie z mnóstwa kolorowych targowisk, zwanych mercados oraz tianguis, które działają w każdym mniejszym i większym mieście, to najlepsze i najciekawsze pamiątki można nabyć właśnie na nich. Takie targowiska pełne są bowiem produktów wytwarzanych, uprawianych lub pozyskiwanych przez lokalnych mieszkańców, które w znacznej większości przypadków są lepszej jakości od tych oferowanych przybyszom w typowo turystycznych sklepach, a przy tym są tańsze i nierzadko wciąż wyrabiane tradycyjnymi metodami. Do najciekawszych z nich należy między innymi Mercado de Artesanías La Ciudadela w mieście Meksyk, w którym ponad 350 sprzedawców oferuje rękodzieła z ponad 20 stanów, Mercado 28 w Cancún, czyli największy targ w tym kurorcie, a także Mercado Benito Juárez oraz Mercado 20 de Noviembre w Oaxace, w których można kupić mole, czekoladę, przyprawy oraz rękodzieła. Co ważne, na większości targowisk ceny podlegają negocjacji, dlatego warto się targować, choć z umiarem i z uśmiechem, ponieważ pierwsza podana cena rzadko kiedy jest ostateczna. Najlepiej jednak, o ile to możliwe, kupować rękodzieła bezpośrednio w miejscach ich powstawania, takich jak Puebla w przypadku ceramiki Talavera, Taxco w przypadku srebra, San Bartolo Coyotepec w przypadku czarnej ceramiki, San Martín Tilcajete w przypadku alebrijes czy San Cristóbal de las Casas w przypadku tkanin, bowiem wtedy ma się pewność, że wyroby są autentyczne, a pieniądze trafiają prosto do ich twórców. Jeżeli jednak takowych miejsc nie ma w pobliżu, to zawsze można wybrać się też do miejscowych supermarketów, które znajdują się przede wszystkim w większych miastach, ponieważ w nich również można nabyć wiele miejscowych produktów, zwłaszcza tych spożywczych, takich jak kawa, czekolada, pasta mole, przyprawy czy tequila, z których każdego dnia korzystają lokalni mieszkańcy.
Jakich pamiątek nie można wywozić z Meksyku?
Podczas sporządzania listy pamiątek z Meksyku warto mieć na uwadze, że przepisy dotyczące przewozu produktów przez granice są bardzo rygorystyczne, w związku z czym nie wszystkie z nich można przywieźć ze sobą do domu. Nie każdy jest bowiem świadomy, że w przypadku próby wwiezienia na teren Unii Europejskiej nielegalnych przedmiotów kontrola może skończyć się poważnymi konsekwencjami. Chodzi tutaj przede wszystkim o przedmioty o charakterze archeologicznym, ponieważ zgodnie z meksykańską ustawą o zabytkach z 1972 roku wszystkie przedmioty z czasów prekolumbijskich są własnością państwa, a ich wywóz z kraju jest zakazany. Dotyczy to między innymi figurek, naczyń, fragmentów ceramiki, grotów i ostrzy, masek, biżuterii oraz innych artefaktów, nawet jeśli sprzedawca w pobliżu stanowiska archeologicznego zapewnia, że jest to legalna sprzedaż, dlatego zawsze należy kupować wyłącznie repliki, najlepiej z paragonem potwierdzającym, że jest to współczesny wyrób. Do tego trzeba dodać jeszcze produkty z roślin i zwierząt, które są pod ochroną Konwencji Waszyngtońskiej CITES, w tym między innymi wyroby ze skorup żółwi morskich, koralowców, skór krokodyli i innych dzikich zwierząt, wypchane zwierzęta, muszle, a także dzikie kaktusy oraz storczyki. To jednak nie wszystko. Ograniczenia dotyczą też żywności, ponieważ do Unii Europejskiej nie można wwozić z krajów trzecich mięsa, wędlin, nabiału oraz serów, natomiast świeże owoce, warzywa, w tym papryczki chili, oraz rośliny wymagają specjalnego świadectwa fitosanitarnego. Oczywiście nie można zapomnieć również o limitach dotyczących alkoholu oraz wyrobów tytoniowych, ponieważ podróżując samolotem z Meksyku do Polski bez cła i podatku można przywieźć maksymalnie 200 papierosów, 1 litr alkoholu o mocy powyżej 22% lub 2 litry alkoholu o mocy do 22%, 4 litry wina niemusującego oraz 16 litrów piwa, a łączna wartość pozostałych towarów nie może przekroczyć 430 euro. Warto też pamiętać, że tequilę czy mezcal najlepiej przewozić w bagażu rejestrowanym, ponieważ w podręcznym obowiązuje limit płynów. Przed ułożeniem listy pamiątek do kupienia w Meksyku warto więc zapoznać się z listą Konwencji Waszyngtońskiej CITES oraz z aktualnym poradnikiem dla podróżnych Krajowej Administracji Skarbowej, w których można znaleźć szczegółowe informacje odnośnie zakazanych i ograniczonych przedmiotów.
